نویسنده: احد پورافشاری سطح مقاله: متوسطه دفعات بازدید: 3644 تاریخ ارسال: ۰۹/۰۲/۱۳۸۸ طبقه:  علمی
دادن امتیاز به این مقاله:

نظارت و راهنمايي آموزشي ( با رويكردي كاربردي )


برگشت ارسال مقاله صفحه اصلی

«باسمه تعالي»

نظارت و راهنمايي آموزشي ( با رويكردي كاربردي )

احد پورافشاري*

          اگرچه امروزه دست اندرکاران نظام آموزشی در به کارگیری روشهای اثربخش نظارت و راهنمایی نگرشهای مثبت تری نسبت به گذشته کسب کرده اند، اما با توجه به محدودیتها و علل متعددی در ابعاد ساختاری، منابع انسانی و... تاکنون برنامه ریزی مدون و مشخصی و اقدامات عملی موثری در این زمینه صورت نگرفته است. با اینکه به کارگیری روشهای مناسب نظارت و راهنمایی از وظایف  اساسی مدیران آموزشی تلقی می شود اما به نظر می رسد هنوز تا رسیدن به وضعیت مطلوب در این زمینه راه طولانی در پیش است، و هم اکنون بخشی از مسائل و مشکلات معلمان همچنان لاینحل و بلاتکلیف باقیمانده است؛ چرا که مدیران مدارس در چارچوب های فعلی و روشهای متداول کنونی توانایی پاسخگویی و حل این مسائل و مشکلات و رفع نیازهای معلمان در این زمینه را ندارند. بنابراین این سوال مطرح می شود که مدیران اکنون درکنار سایر وظایف مدیریتی شان از چه روشهای نظارت راهنمایی می کنند به میزان ارتباط و تأثیر این روشها در اثربخش کردن مدارس تا چه اندازه است؟ و در نهایت روشهای اثربخش نظارت و راهنمایی کدامند. که در این نوشتار تا حد امکان به آنها پرداخته خواهد شد.

 

          فرایند نظارت و راهنمایی صرف نظر از اعمال روش های کارآمد یاناکارآمد، همواره در نظام آموزشی جاری بوده است. تصور یک نظام آموزشی بدون فرآیندها و خدمات نظارت و راهنمایی ممکن نمی باشد. نظارت و راهنمایی بخشی از فرآیند نقش های مختلف نظام آموزش و پرورش و جزء جدایی ناپذیر این نظام می باشد. امروزه در پی توسعه روزافزون نظام آموزشی در کشور و تغییرات بنیادی در برنامه های مدارس و حفظ و تداوم کیفیت آموزشی و نظارت بر عملکرد مدارس و کنترل و کاهش افت تحصیلی وجلوگیری از اتلاف و از دست رفتن فرصتها، ضمن آگاهی و اذعان به تنگناهای فراوان اقتصادی، ضرورت توجه به اثربخش نمودن مدارس، اهمیت یافته است، و نقش موثر نظارت و صحیح وکارآمد نظارتی به طور جدی مطرح می شود از طرفی با توجه به دگرگونی ها و تحولات بسیار در زمینه های مختلف علوم و تکنولوژی که موجب تغییر روش های تدریس معلمان و فناوری های مورد استفاده گردیده، تلاش برای حفظ و تداوم هماهنگی مدارس و معلمان با الگوهای توسعه نیز ضرورت می یابد.

هوی(1) و فورسایت(2) استدلال می کنند که هرگونه تلاش معلم برای تغییر و اصلاح روشهای تدریس نیازمند حمایت فکری و حرفه ای، همچنین اعمال روشهای نظارت و راهنمایی

 

 

*  كارشناس ارشد مديريت و برنامه ريزي آموزشي- معاون مجتمع شارجه

          اثربخش است (نیکنامی، 1377) بنابراین ضرورت دارد مکانیزم نظارت و راهنمایی، و کنترل استانداردهای خاص  وجود داشته باشد تا فعالیتها را در جهت هدفها و برنامه ها هدایت نماید و به موقع از وقوع انحرافاتی که ممکن است در حال تکوین باشد، جلوگیری به عمل آورد؛ در محیط های آموزشی هر فعالیتی که هدف اولیه اش پیشرفت و بهبود شرایط تدریس و یادگیری باشد، ماهیتاً جنبه نظارت و راهنمایی دارد (پرداختچی،1380).

 

تعاریف نظارت و راهنمایی:[1]

          در فرهنگ تعلیم و تربیت نظارت و راهنمایی چنین تعریف شده است: کوششهای مسئولان منتخب مدرسه برای راهنمایی و هدایت معلمان و دیگر کارکنان آموزشی در اصلاح وضع آموزش و پرورش که مستلزم تحریک رشد و پیشرفت حرفه ای معلمان، انتخاب هدفهای آموزشی و تجدیدنظر در آنها، مواد آموزشی، روشهای تدریس و ارزشیابی آنهاست (گوس[2]1973).دکتر نیکنامی معتقد است که کلیه کارکنانی که حاصل کار آنان در نهایت بر محیط و شرایط جریان آموزشی اثر می گذارد، در برنامه  نظارت و راهنمایی دخیل هستند. ویژگیهای نظارت و راهنمایی آمو زشی را می توان چنین خلاصه کرد.

·        به مبانی آموزش و پرورش توجه دارد و یادگیری و بهبود ان را در راستای اهداف تعلیم و تربیت سوق می دهد.

·        هدف نظارت و راهنمایی بهبود فرآیند تدریس و یادگیری است.

·   تأکید نظارت و راهنمایی آموزشی مبتنی بر تمامی شرایط یادگیری است، نه بر شخص یا گروهی خاص از اشخاص (معلمان). تمامی افراد همکارانی هستند که در جهت بهبود شرایط فعالیت می کنند. گروهی یا شخصی بر گروه یا شخصی دیگر برتری و ارجحیت ندارد تا در بهبود و پیشرفت گروه یا شخص زیردست کار کند.

معلم حلقه ضعیف فرآیند تعلیم و تربیت که باید از نزدیک مورد کنترل و بازرسی نظارت قرار گیرد تلقی نمی شود. بلکه به عنوان یکی از اعضای گروهی که به بهبود تدریس و یادگیری علاقه مند است با ناظر و راهنمایی تعلیماتی همکاری و تشریک مساعی می کند (پرداختچی، 1375) .

روش هاي متداول در نظام آموزشي

 

الف) روش مستقیم :

         در روش مستقیم که مدیران روش امر و نهی را در پیش می گیرند، تصور می کنند که پاسخ و راه حل تمام مسائل و مشکلات را می دانند و صرفا به ارائه و انتقال معلومات تجربیات و نظریات خویش در مورد نحوه تدریس محتوای دروس و نحوه مدیریت کلاس می پردازند، در حقیقت نمی دانند که هیچ گونه مساعدتی در جهت بهبود وضع آموزش نکرده اند، زیرا اعمال این روشها موجب دلسردی و نومیدی معلم، عدم شکوفایی استعدادها ، از بین رفتن قدرت تفکر و نوآوری خلاقیتها و تضعیف اعتماد به نفس می شود.

در روش نظارت مستقیم معمولاً مراحل ذیل رعایت می گردد:

1- تشخیص و بیان مشکل که ناظر بر اساس مشاهداتش نیازها و مشکلات کار معلم را بیان می کند به عبارت دیگر براساس اطلاعات و شواهد به معلم می گوید مشکل یا نیاز او چیست

2- مشخص کردن مشکل معلم با کمک خود معلم که بیشتر در جهت تفهیم و تصریح همچنین قبولاندن وجود مشکل به معلم است.

3- شنیدن نظرهای معلم به  منظور دستیابی سریع به راه حل که بیشتر مورد نیاز ناظر است. چرا که در نهایت ناظر راه حال را برمی گزیند.

4- حل مساله در حقیقت تعیین بهترین راه حل برای رفع مشکل معلم است ناظر شخصا مشکل را تجزیه و تحلیل و راه حل های گوناگون را بررسی و بهترین راه حل عملی ممکن را انتخاب می کند.

5- هدایت معلم

6- بررسی واکنش معلم : تلاش می شود شرایطی ایجاد شود که انتظارات ناظر از معلم به شکست نینجامد و حتی الامکان لوازم موردنیاز فراهم می گردد:

7- جزء جزء کردن فعالیتهای که  معلم باید انجام دهد.

8- بررسی و پیگیری پیشرفت طرح .

           این روش در برخورد با همه معلمان و در همه شرایط  کاری ممکن است نتایج مطلوبی در پی نداشته باشد و بطور کلی این روش زمانی به کار گرفته می شود که فرض شود:

الف – معلمان در سطوح رشدی بسیار پایین عمل می کنند.

ب – معلمان در تصمیم سازی و تصمیم گیری دخالتی ندارند و یا در قبال انجام آن پاسخگو نیستند.

د – معلمان در قبال حل مساله یا رفع مشکل تعهدی ندارند.

 

ب )روش مشارکتی :

           چنانکه مدیر (ناظر) در فرآیند نظارت علاقه مند باشد مساله ای را به طور مشترک و با همکاری متقابل با معلم حل کند و معلم را تشویق کندتا ادراکات و نظرهایش را در مورد  آن مساله یا مشکل بیان کند و در عین حال صادقانه و به طور صریح و روشن عقاید خودش را نیز بیان کند. به طوری که به مبادلات صادقانه و آشکار نظرها بینجامد. از روش  مبتنی بر تشریک مساعی و همکاری متقابل استفاده کرده است. اساس و پایه این نوع نظارت تشریک مساعی بین ناظر و معلم است آن دو براساس درک متقابل از موضوع یا مساله معینی در مورد راه حلی واحد توافق می کنند. حتی اگر توافق حاصل نشود عدم توافق جریانی مخرب و مایوس کننده نیست، بلکه جریانی مثبت و سازنده است که در  آن تفکر مجدد و بازنگری قضاوت و مشورت و مذاکره و تصمیم گیری  مجدد ضروری می نماید. به اعتقاد صاحبنظران مراحل روش نظارتی مبتنی بر همکاری و تشریک مساعی به شرح ذیل است (گلیمکان، 1990، 162-159):

1) مشخص کردن مشکل از دید معلم ؛  2) سعی در درک دیدگاهها و ادراکات معلم ؛  3) تصدیق ادراک معلم از مساله؛ 4) ارائه نظر ناظر (مدیر) در مورد مشکل ؛ 5) تصریح و تایید درک معلم در مورد ادراک مدیر (ناظر) ؛  6) حل مساله ؛    7) تشویق به پذیرش تعارض درنظرها وعقاید یکدیگر ؛  8) یافتن راه حل قابل قبول و توافق در مورد جزئیات برنامه .

           در مجموع روش مبتنی بر تشریک مساعی يا همکاری مشترك (مشارکتی) بر این فرض استوار است که مدیر یا ناظر و معلم در تصمیمات آموزشی سهم مساوی دارند، زیرا هر دو از دانش و تخصص، مهارت و مشارکت و علاقه مندی مشابهی نسبت به مساله موردنظر برخوردارند. به اعتقاد صاحبنظران موقعیتها و شرایطی که در آن ناظران آموزشی می توانندبا اطمینان از روش مذکور استفاده کنند به شرح زیر است:

الف – زمانی که معلم در سطوح رشدی متوسطی عمل می کند.

ب – زمانی که معلم و ناظر به طور تقریبا یکسانی در موضوع یا مساله موردنظر تخصص دارند. یعنی معلم بخشی از مشکل را می شناسد و ناظر بخش دیگر.

ج – زمانی که معلم و ناظر هر دو در اجرای تصمیم دخالت دارند و باید در قبال آن پاسخگو باشند و هر دو در قبال حل مساله تعهد دارند (نیکنامی، 1377، 87).

 

ج ) روش غیرمستقیم:

         در این روش ناظر نباید نظریات و عقاید خود را به معلم تحمیل کند یعنی نباید در نظام آموزشی اراده و عقیده خود را در جهت نیل به هدفهای آموزشی به اجبار بقبولاند. روش نظارتی آزاد منشانه (غیرمستقیم) کوششی است در جهت خودکاری معلم و حرفه ای شدن او به منظور تفوق و تعالی در امر تدریس از اینرو حیطه عمل مدیر نه تنها بر مسائل ملموس آموزشی معلم بلکه بر مسائل غیرآموزشی کار او نیز تاکید دارد. همچنین فرض بر این ست که مشکلات آموزشی را نمی توان با توسل به راه حل مشخص یا کوتاه مدت و یا میان بر رفع كرد، چرا كه موانع جديد، مشكلات فرايند تدريس و يادگيري در موقعيتها و شرايط مختلف به عامل يا عوامل محدودي منحصر نمي شوند كه بتوان با استفاده از يك راه حل و يك بار براي هميشه آن را حل كرد. در حقيقت بايد اذعان كرد كه هيچ نسخه، دستورالعمل يا راه حل سريع و عاجلي براي بهبود آموزش و پرورش وجود ندارد (نيكنامي، 1377، 37)؛ خود معلم به بهترين وجه مي داند كه چه تغييرات آموزشي بايد در كارش انجام گيرد و به طور مستقل توانايي فكر كردن و عمل كردن در مورد آنها را دارد. در اين نوع نظارت معلم به طور مستقل تصميم گيري مي كند و نقش ناظر صرفا مساعدت در فرآيند تفكر دوباره فعاليتها وعملياتي است كه در صدد انجام دادن آنها است. ناظر به هيچ وجه عقايد شخصي خود را هنگام گفتگو با معلم ابراز نمي كنند مگر اينكه معلم از او بخواهد در حقيقت جملات و  عباراتي كه او هنگام مذاكره با معلم به كار مي برد صرفا براي دادن بازخور به معلم يا توسعه تفكر اوست.

         مراحل و توالي جلسه گفتگو با روش غيرمستقيم (غيردستوري) به شرح زير است (گليكمان، 1990، 173، 77).

·        گوش دادن و توجه به اظهارات مقدماتي معلم

·        انتقال درك ناظر از مساله مقدماتي مطرح شده

·        تحقيق براي شناخت بيشتر مشكل با كسب اطلاعات بيشتر درمورد آن.

·        تشويق معلم به بازگو كردن مشكلات و تفسير پيوسته از درك پيام معلم

·        حل مساله

·        تعهد معلم نسبت به اجراي تصميم  و تعيين زمان و معيار براي عمل يا اقدام مورد نظر به وسيله معلم

            به اعتقاد متخصصان تعليم و تربيت در موارد ذيل مي توان از اين روش استفاده كرد:

الف – وقتي كه معلم در سطوح بالايي از رشد حرفه اي عمل مي كند.

ب – زماني كه دانش و تخصص معلم در مورد موضوع كافي است.

ج – زماني كه معلم در قبال اجراي تصميماتش مسئوليت تام دارد.

د –زماني كه معلم نسبت به حل مساله تعهد دارد.

 

نتجه گیری:

یکی از ویژگیهای بارز برنامه نظارت و راهنمایی جدید را جامع الاطراف بودن برنامه نظارت و راهنمایی می داند. به این معنی که کلیه برنامه ها، فرایندها، محیط و شرایط یادگیری، ابزارها و وسایل و تسهیلات و تجهیزات و نیروی انسانی را شامل می شود. برخلاف روش قدیمی معلم فقط زیر ذره بین قرار نمی گیرد، بلکه تمام عواملی که یادگیری دانش آموزان را احاطه کرده است، مورد تجزیه و تحلیل، ارزشیابی و بازنگری قرار می گیرد، تا نتیجه مورد نظر از برنامه های نظارت و راهنمایی حاصل شود. به اعتقاد صاحبنظران توجه به همه جنبه هایی که روی کار معلم و دانش آموز تأثیر می گذارد. نوعی نگرش سیستمی در نظارت محسوب می شود. با این مقیاس و براساس این نگرش حتی وضعیت دانش آموزان را در خارج از مدرسه نیز دربر می گیرد (نیکنامی، 1377).

 بايد يادآور شد كه  نظارت و راهنمایی آموزشی یک فرآیند است و نه یک کارکرد یا وظیفه ای که منحصر به پست سازمانی خاصی به نام معلم راهنما یا راهنمایی تعلیماتی باشد, بنابراین در تشخیص نظارت و راهنمایی آموزی آنچه مهم است مسئولیتها و کاری است که شخص انجام می دهد و نه خود شخص یا پست سازمانی او. در نظام آموزشی هرکس که مسئولیت مستقیم نسبت به بهبود تدریس و یادگیری در کلاس درس داشته باشد و در این راه فعالیت کند ناظر و راهنمای آموزشی تلقی می شود. بنابراین نظارت و راهنمایی آموزشی به عنوان یک فرآیند بخشی از وظایف مدیریت آموزشی است. «مدیریت آموزشی عبارتست از فعالیتهای تخصصی در سازمان که هدف اصلی اش اثربخش و کارآمد کردن هرچه بیشتر خدمات آموزشی و اجرای سیاستها از طریق برنامه ریزی ، تصمیم گیری، رهبری، استفاده بهینه از منابع مالی، مادی و انسانی و ایجاد جو مساعد شغلی – حرفه ای در جهت نیل به اهداف آموزشی از پیش تعیین شده و پاسخگویی به نیازهای فعلی و آینده دانش آموزان و جامعه می باشد» (شیرازی 1373، 32).

         از سوی دیگر ، نظارت و راهنمایی آموزشی آن بعد از مدیریت آموزشی است که در درجه اول به دستیابی به انتظارات منتخب و مناسب خدمات آموزشی مربوط می شود (نتزر، 1970،1). در این صورت کسانی که نوعاً کار نظارت و راهنمایی آموزشی را انجام می دهند عبارتند از مدیر و ناظم مدرسه ، خود معلمان، رئیس گروه آموزشی، معلم و راهنما، رئیس مقطع، معاون آموزشی و رئیس آموزش و پرورش منطقه. بنابراین روشن است که ملاک اینکه آنچه یک فرد انجام می دهد نظارت راهنمایی آموزشی است یا خیر، خود آن کار می باشد نه عنوان سازمانی فرد.

         تحقیقات انجام شده نشان می دهد که یکی از ویژگیهای اثربخشی آن است که هدف مشترک کارکنان آموزشی این مدار پیشرفت امور باشد. (گیلکمن ، 1990،6). پس می توان گفت نظارت و راهنمایی مسئولیتی توزیع شده در پستهای مختلف نظام می باشد. بطوریکه در تعریف نظارت آموزشی گفته شده است: «نظارت راهنمنایی آموزشی عبارتست از هر فعالیتی که هدف اصلی اش بهبود آموزش، تدریس و یادگیری در کلاس درس باشد» (مارک و استوپس، 1371،13) .

والسلام



[1] - نظارت و راهنمایی معادل کلمه Supervision است که در اصل از لغت لاتین Super به معنای بالاسر، در بالا، Videoبه معنای مواظب ، مواظب بودن، برکسی نظارت کردن، مراقبت کردن ترکیب شده است.

[2] - Good Thomas



نسخه قابل چاپ

ارسال به میل دوستان

امتیاز این مقاله:  3.2    از 1111رای

           :powered by
designed by setiran (danial net)
برگشت